BAYAHIT ya da BAYAHTAN
Mustafa SARI –Ali SÖZER imzalı “Şanlıurfa Ağzında Yaşayan Bazı Kelimelerin Coğrafi ve Tarihi Uzantıları” adlı çalışmada incelenen 7 kelimeden biri. Demişler ki ; “BAYAK” Türkçe Sözlük’te “Aşağılık, basit, her zamanki gibi, hemen hemen, çok, oldukça, epey, çok iyi” gibi birbirinden farklı altı anlamla açıklanan bayağı kelimesi, günümüzde tarihî süreçteki anlamlarından sıyrılmış gibi görünmektedir.
Gabain “baya” kelimesinin Eski Türkçede “Evvelce, önceden, demin” anlamlarında geçtiğini belirtir(Gabain 1988:267). Clauson da erken dönemde çok az kullanılan bu kelimenin “demin, yakın bir geçmişte” anlamıyla kullanıldığını kayderer(Clauson 1972:384).
Divanü Lügati’t-Türk’te “az önce” anlamıyla kullanılan baya kelimesi şu örnekte geçmektedir: “bayaok keldim.(Az önce geldim.) Kelimenin Eski Anadolu Türkçesindeki örnekleri Tarama Sözlüğü’nden alınmıştır :
Sun bize saki ayak, geçti bulunmaz bayak
Çünkü cihandır geçer, bizi komagıl yayak (I-464)
Heman-dem ki çıktı şah evden yine
Kızı girdi hem bayağıt onuna.
Yine gelmiş idi elinde yayak
Atasından öndin nitekim bayak (I-464)
Nitekim ayıttım bayakyerine
Yine vardı oturdu çak yerine” (I-465)
Baya mırlar idi, şimdi hırlamağa başladı (I-465)
Başı düşse düşer leşker ayaktan
Budur söylediğim buna bayakdan (I-465)
Kelimenin Türkiye Türkçesi ağızlarında kullanılan biçimleri ve anlamları, aşağıda belirtilmiştir:
[bayak] (Demin, az önce, şimdi)Bayak: Demin, biraz önce: bayaḫ ˂ Oğz. baya ‘demin’ (DK 160-3)bkz. Ergin 1963: 40 ˂ ET bayākı ˂ bayā ‘önceki, eski’ Clauson 1972: 385b: Uyg. bayakı ‘önceki’; Kıp. bayak ‘demin’ (Tuhf. 19b/12)bkz. Atalay 1945: 149b. DerS 577b bayakı I. Anadolu ağızlarında çok yaygın görülen sözcüğün bayağ (Erzurum, Urfa), bayağdan (Erzincan), bağacık (İzmir) gibi çok farklı söyleniş biçimleri vardır. EİA bayah ‘biraz önce, demin’ Gemalmaz, 1995: 39, KİA bayah ‘demin, az önce’ Ercilasun 2002: 372, AİAD bayah ‘demin’ Caferoğlu, 1995: 222a.]
